Diagnoza ADHD u dorosłych – jak wygląda i kiedy warto ją wykonać?

Coraz więcej dorosłych osób zastanawia się, czy trudności, których doświadczają od lat, mogą mieć związek z ADHD. Problemy z koncentracją, odkładanie obowiązków, zapominanie o ważnych sprawach, trudności z organizacją czasu czy poczucie ciągłego przeciążenia często stają się częścią codzienności.

Niektórzy przez wiele lat słyszą, że są chaotyczni, niesystematyczni albo po prostu powinni bardziej się postarać. Inni radzą sobie zawodowo i rodzinnie, ale kosztem ogromnego wysiłku, napięcia i zmęczenia.

W pewnym momencie pojawia się pytanie:

A może to nie jest kwestia braku organizacji czy motywacji? Może warto przyjrzeć się temu dokładniej?

Właśnie wtedy pomocna może być diagnoza ADHD u dorosłych.

Warto jednak wiedzieć, że rzetelna diagnostyka nie polega na rozwiązaniu jednego testu. To proces, którego celem jest zrozumienie sposobu funkcjonowania człowieka, jego historii oraz przyczyn doświadczanych trudności.

ADHD u dorosłych – nie zawsze wygląda tak, jak sobie wyobrażamy

ADHD, czyli zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi, jest zaburzeniem neurorozwojowym. Oznacza to, że jego objawy mają swoje początki w okresie rozwojowym, choć nie zawsze zostają wówczas zauważone i rozpoznane.

W dorosłości ADHD nie musi oznaczać widocznej nadpobudliwości ruchowej. U części osób dominują trudności związane z koncentracją, organizacją działań czy regulowaniem aktywności.

Do często zgłaszanych trudności należą:

• problemy z utrzymaniem uwagi, szczególnie podczas monotonnych czynności,
• odkładanie zadań mimo świadomości ich znaczenia,
• trudności z planowaniem i ustalaniem priorytetów,
• zapominanie o terminach, spotkaniach i codziennych obowiązkach,
• rozpoczynanie wielu działań bez ich kończenia,
• impulsywne reakcje i podejmowanie decyzji,
• wewnętrzny niepokój i trudność z odpoczywaniem,
• duża zmienność koncentracji w zależności od zainteresowania zadaniem.

Nie oznacza to jednak, że każda osoba doświadczająca takich trudności ma ADHD.

I właśnie dlatego tak ważna jest odpowiednio przeprowadzona diagnostyka.

Kiedy warto rozważyć diagnozę ADHD u dorosłych?

Nie każda trudność z koncentracją wymaga diagnostyki ADHD. Zastanowić się nad nią warto szczególnie wtedy, gdy problemy utrzymują się przez długi czas, występowały już wcześniej w życiu i rzeczywiście utrudniają codzienne funkcjonowanie.

Przykładowo osoba dorosła może dobrze wykonywać swoją pracę, a jednocześnie mieć ogromną trudność z organizacją domu, regulowaniem czasu czy realizowaniem obowiązków administracyjnych.

Ktoś inny może funkcjonować sprawnie dzięki szczegółowym listom, przypomnieniom i sztywnym zasadom, ale odczuwać duże wyczerpanie związane z koniecznością nieustannego kontrolowania siebie.

W diagnostyce ważne jest nie tylko to, jakie objawy występują, ale również od kiedy, w jakich sytuacjach i jak bardzo wpływają na życie danej osoby.

Czy test ADHD z internetu wystarczy, żeby postawić diagnozę?

Nie.

Dostępne w internecie kwestionariusze mogą pomóc zauważyć określone trudności i podjąć decyzję o konsultacji ze specjalistą. Nie stanowią jednak samodzielnej podstawy do rozpoznania ADHD.

Jednym z wykorzystywanych narzędzi przesiewowych jest ASRS (Adult ADHD Self-Report Scale).

Kwestionariusz ten pozwala wstępnie ocenić nasilenie wybranych objawów charakterystycznych dla ADHD. Jego wynik wymaga jednak interpretacji w szerszym kontekście klinicznym.

Wysoki wynik testu nie oznacza automatycznie ADHD, podobnie jak niski wynik nie zawsze pozwala je wykluczyć.

Problemy z uwagą, organizacją czy impulsywnością mogą bowiem występować także w przebiegu innych trudności psychicznych lub zdrowotnych.

Dlatego test jest tylko jednym z elementów procesu diagnostycznego.

Jak wygląda diagnoza ADHD u dorosłych?

Rzetelna diagnostyka ADHD opiera się przede wszystkim na pogłębionym wywiadzie klinicznym, analizie historii rozwoju i aktualnego funkcjonowania, ocenie objawów oraz diagnostyce różnicowej.

W mojej praktyce proces diagnostyczny planowany jest jako trzy spotkania, obejmujące kolejne etapy zbierania i analizowania informacji.

Pierwsze spotkanie – wywiad psychologiczny

Pierwsza konsultacja jest przestrzenią do spokojnej rozmowy o trudnościach, z którymi zgłasza się pacjent.

Interesuje mnie nie tylko to, jakie objawy występują obecnie, ale także to, jak dana osoba funkcjonowała na wcześniejszych etapach życia.

Rozmawiamy między innymi o:

• doświadczeniach szkolnych i okresie dzieciństwa,
• koncentracji uwagi i organizacji obowiązków,
• funkcjonowaniu zawodowym i osobistym,
• relacjach społecznych,
• sposobach radzenia sobie ze stresem,
• dotychczasowym leczeniu i zdrowiu psychicznym.

Na tym etapie mogą zostać wykorzystane również kwestionariusze przesiewowe, w tym ASRS.

Drugie spotkanie – diagnostyka różnicowa

To jeden z najważniejszych etapów całego procesu.

Nie wszystkie trudności z koncentracją oznaczają ADHD. Podobne objawy mogą pojawiać się między innymi w zaburzeniach lękowych, depresji, zaburzeniach snu, w przebiegu przewlekłego stresu czy w następstwie doświadczeń traumatycznych.

Ważne jest także uwzględnienie ewentualnych chorób somatycznych, przyjmowanych leków i innych czynników wpływających na funkcjonowanie poznawcze.

Podczas tego spotkania staram się odpowiedzieć na pytanie:

Czy obserwowane trudności najlepiej wyjaśnia ADHD, czy mogą mieć inne przyczyny?

Niekiedy ADHD współwystępuje z innymi zaburzeniami, dlatego ich rozpoznanie nie musi automatycznie wykluczać ADHD.

Diagnostyka różnicowa pozwala uniknąć zbyt pochopnych wniosków i lepiej zaplanować dalszą pomoc.

Trzecie spotkanie – wywiad DIVA-5

DIVA-5 (Diagnostic Interview for ADHD in Adults) jest ustrukturyzowanym wywiadem diagnostycznym opartym na kryteriach DSM-5.

Obejmuje analizę objawów związanych z nieuwagą, nadpobudliwością i impulsywnością zarówno w dzieciństwie, jak i w życiu dorosłym.

Pozwala również ocenić wpływ tych objawów na różne obszary funkcjonowania, takie jak praca, edukacja, życie rodzinne i relacje społeczne.

DIVA-5 nie jest prostym testem, w którym liczba punktów automatycznie oznacza rozpoznanie. Odpowiedzi wymagają analizy klinicznej oraz odniesienia do całej historii pacjenta.

W niektórych przypadkach proces diagnostyczny wymaga dodatkowych informacji, dokumentacji lub kolejnego spotkania.

Dlaczego w diagnozie ADHD tak ważne jest dzieciństwo?

ADHD jest zaburzeniem neurorozwojowym, dlatego podczas diagnostyki poszukujemy informacji o występowaniu objawów już w okresie dzieciństwa.

Nie oznacza to jednak, że każda osoba musi pamiętać szczegółowo swoje zachowanie sprzed kilkudziesięciu lat.

Pomocne mogą być dawne świadectwa szkolne, opinie nauczycieli, informacje od bliskich czy wspomnienia dotyczące sposobu uczenia się i organizowania codzienności.

Czasami osoba dorosła dopiero podczas wywiadu dostrzega, że trudności, które dziś uważa za charakterystyczne dla siebie, towarzyszyły jej już znacznie wcześniej.

Brak dokumentacji z dzieciństwa nie przekreśla możliwości przeprowadzenia diagnostyki. Wymaga jednak starannego zebrania i oceny dostępnych informacji.

Czy ADHD można pomylić z lękiem, depresją albo skutkami traumy?

Tak. I jest to jeden z powodów, dla których diagnostyka powinna być prowadzona z odpowiednią starannością.

Osoba doświadczająca silnego lęku może mieć trudności z koncentracją, ponieważ znaczną część jej uwagi zajmują obawy i napięcie.

W depresji mogą występować problemy z pamięcią, podejmowaniem decyzji, motywacją i rozpoczynaniem działań.

Z kolei długotrwały stres lub doświadczenia traumatyczne mogą wpływać na uwagę, sen, pobudzenie i regulację emocjonalną.

Z zewnątrz część tych trudności może przypominać objawy ADHD.

Różnice dotyczą między innymi momentu pojawienia się objawów, ich przebiegu, związku z wydarzeniami życiowymi oraz wpływu na funkcjonowanie w różnych sytuacjach.

Co istotne, ADHD i inne trudności psychiczne mogą również współwystępować.

Dlatego celem diagnostyki nie powinno być potwierdzenie wcześniej przyjętego założenia, ale możliwie rzetelne wyjaśnienie doświadczanych objawów.

Jak przygotować się do diagnozy ADHD?

Do pierwszej konsultacji nie trzeba przygotowywać szczegółowego życiorysu ani samodzielnie analizować wszystkich kryteriów diagnostycznych.

Pomocne może być jednak zastanowienie się nad kilkoma kwestiami:

• Jakie trudności najbardziej przeszkadzają mi obecnie?
• Od kiedy je obserwuję?
• Czy podobne sytuacje pojawiały się w dzieciństwie?
• Jak trudności wpływają na pracę, dom i relacje?
• Czy wcześniej korzystałam lub korzystałem z pomocy psychologicznej albo psychiatrycznej?
• Jakie sposoby radzenia sobie stosuję na co dzień?

Warto zabrać dostępną dokumentację wcześniejszego leczenia, jeżeli może mieć znaczenie dla oceny diagnostycznej.

Nie trzeba natomiast uczyć się odpowiedzi ani dopasowywać swoich doświadczeń do opisów ADHD znalezionych w internecie.

Najważniejsze są własne, konkretne przykłady codziennych sytuacji.

Co otrzymuje pacjent po zakończeniu diagnostyki?

Po zakończeniu procesu diagnostycznego przygotowywana jest pisemna opinia psychologiczna zawierająca podsumowanie zebranych informacji, wyniki wykorzystanych narzędzi, wnioski oraz zalecenia dotyczące dalszego postępowania.

W zależności od uzyskanych wyników może ona wskazywać na zgodność obrazu klinicznego z ADHD, brak wystarczających podstaw do takiego wniosku albo konieczność dalszej diagnostyki.

W razie potrzeby zalecana jest konsultacja psychiatryczna lub dodatkowa ocena specjalistyczna.

Ważne, aby pamiętać, że rzetelna diagnostyka nie polega na zagwarantowaniu określonego wyniku, lecz na jego uzasadnieniu.

Czy diagnoza ADHD coś zmienia?

Dla wielu osób lepsze zrozumienie własnego sposobu funkcjonowania może być ważnym krokiem.

Pozwala przyjrzeć się trudnościom nie tylko przez pryzmat ocen czy oczekiwań, ale także mechanizmów, które mogą za nimi stać.

Wynik diagnostyki może pomóc w zaplanowaniu odpowiednich form wsparcia, oddziaływań psychologicznych, psychoedukacji, a w przypadku potwierdzenia ADHD również rozważenia leczenia farmakologicznego podczas konsultacji z lekarzem.

Jednocześnie warto podkreślić, że nawet jeśli diagnostyka nie potwierdzi ADHD, nie oznacza to, że zgłaszane trudności są mniej ważne.

Nadal zasługują one na zrozumienie i odpowiednio dobraną pomoc.

Diagnoza ADHD u dorosłych – Poznań i online

Jeśli od dłuższego czasu doświadczasz trudności z koncentracją, organizacją codzienności, impulsywnością lub regulowaniem aktywności i zastanawiasz się, czy mogą być związane z ADHD, warto rozważyć profesjonalną konsultację.

W mojej praktyce prowadzę psychologiczną diagnostykę ADHD u osób dorosłych, obejmującą pogłębiony wywiad, diagnostykę różnicową oraz wywiad DIVA-5.

Proces planowany jest na trzy spotkania, a jego zakończeniem jest przygotowanie pisemnej opinii psychologicznej. Jeżeli sytuacja diagnostyczna tego wymaga, ustalamy potrzebę dalszej oceny.

Zastanawiasz się, czy ADHD może dotyczyć również Ciebie?

Jeśli od dłuższego czasu doświadczasz trudności z koncentracją, organizacją codzienności lub impulsywnością i chcesz lepiej zrozumieć ich przyczyny, zapraszam na konsultację diagnostyczną.

Diagnostyka ADHD u dorosłych obejmuje 3 spotkania, podczas których przeprowadzamy pogłębiony wywiad psychologiczny, diagnostykę różnicową oraz wywiad DIVA-5.

Poznaj szczegóły diagnostyki ADHD u dorosłych

Małgorzata Segiet – psycholog, psychodietetyk, psychotraumatolog

Konsultacje w Poznaniu i online.